W najprostszej sytuacji wyłączną winę za wypadek ponosi jedna osoba np. kierujący pojazdem. Osoba lub osoby pokrzywdzone moją prawo do pełnego odszkodowania. Zdarzają się jednak wypadki, w których każdy z uczestników w jakich sposób naruszył zasady bezpieczeństwa w ruchu drogowym i swoim zachowaniem przyczynił się do powstania szkody.

Przyczynienie poszkodowanego do powstania szkody może spowodować zmniejszenie odszkodowania. Sprawca lub częściej firma ubezpieczeniowa odpowiedzialna za szkodę z tytułu ubezpieczenia OC, będzie zobowiązana do zapłaty mniejszej kwoty, proporcjonalnie do stopnia przyczynienia poszkodowanego (art. 362 KC)

Przyczynienie poszkodowanego nie zawsze jednak oznacza zmniejszenie odszkodowania. Sąd może przyznać odszkodowanie w pełnej wysokości, nawet jeśli poszkodowany ponosi winę za spowodowanie wypadku, w szczególności gdy stopień przyczynienia nie był znaczący.

Wykładnię art. 362 KC wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 listopada 2009 r. (IV CSK 241/09), który został wydany w sprawie  zadośćuczynienia, odszkodowania, renty skapitalizowanej i renty na przyszłość z tytułu naprawienia szkody i krzywdy, doznanych przez powoda w wypadku drogowym w dniu 18 lipca 2002 r.

Teza wyroku brzmi, że:

Ustalenie przyczynienia się poszkodowanego nie nakłada na sąd obowiązku zmniejszenia odszkodowania, ani nie przesądza o stopniu tego zmniejszenia.

Dalej w uzasadnieniu Sąd Najwyższy wyjaśnił:

Ustalenie przyczynienia jest warunkiem wstępnym, od którego w ogóle zależy możliwość rozważania zmniejszenia odszkodowania, i warunkiem koniecznym, lecz niewystarczającym, gdyż samo przyczynienie nie przesądza zmniejszenia obowiązku szkody, a ponadto – stopień przyczynienia nie jest bezpośrednim wyznacznikiem zakresu tego zmniejszenia. Decyzja o obniżeniu odszkodowania jest uprawnieniem sądu, a rozważenie wszystkich okoliczności in casu , w wyniku oceny konkretnej i zindywidualizowanej – jest jego powinnością. Do okoliczności, o których mowa w art. 362 KC, zaliczają się – między innymi – wina lub nieprawidłowość zachowania poszkodowanego, porównanie stopnia winy obu stron, rozmiar doznanej krzywdy i ewentualne szczególne okoliczności danego przypadku, a więc zarówno czynniki subiektywne, jak i obiektywne.

Praktyka stosowana przez firmy ubezpieczeniowe przy ustalaniu odszkodowań z OC odbiega od wytycznych Sądu Najwyższego, co często prowadzi do zaniżenia odszkodowania Likwidacja szkody ogranicza się do ustalenia, czy poszkodowany przyczynił się do wypadku, a jeśli tak to w jakim stopniu. Z reguły pomijane są pozostał okoliczności, tj. porównanie stopnia winy obu stron, rozmiar doznanej krzywdy oraz inne okoliczności wypadku, o których mówi art. 362 KC.

Przepisy postępowania cywilnego przewidują zabezpieczenie roszczenia na czas trwania procesu (art. 730 i nast. k.p.c). Wniosek o zabezpieczenie może zostać złożony w pozwie, a nawet jeszcze przed wszczęciem postępowania. Uwzględniając wniosek, sąd nakazuje pozwanemu aby zapłacił na rzecz powoda jednorazowo lub okresowo (np. miesięcznie) określoną sumę. W przypadku płatności okresowych może więc zdarzyć się tak, że pozwany zakład ubezpieczeń będzie płacił poszkodowanemu powodowi miesięczną rentę aż do zakończenia procesu.

W sprawach odszkodowań powypadkowych, zabezpieczenie może dotyczyć np. roszczeń o rentę, kosztów leczenia oraz zadośćuczynienia z tytułu uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. W wymienionych sprawach sąd wydaje postanowienie o zabezpieczeniu po przeprowadzeniu rozprawy. Czas oczekiwania na pierwszą rozprawę z reguły nie przekracza kilku miesięcy.

Formułując wniosek o zabezpieczenie wystarczy uprawdopodobnić, że roszczenie ma usprawiedliwione podstawy. Uzasadnienie wniosku oraz zgłoszone dowody powinny przekonać sąd, że wyrok jaki zostanie wydany w sprawie będzie zgodny z żądaniem powoda.

Wniosek o zabezpieczenie może zostać złożony także w trakcie procesu. Czy warto go złożyć? Przed udzieleniem odpowiedzi na to pytanie, w każdym przypadku należy zapoznać się z aktami sprawy.

Zgłoś swoją sprawę:
[contact-form-7]

W wyroku z dnia 13 grudnia 2007 r. (I CSK 384/07) Sąd Najwyższy uznał, że spodziewane koszty zabiegu operacyjnego w szpitalu w Houston, USA szacowane na 55.000 USD (tj. ok. 165.000 zł), powinny zostać zapłacone przez pozwanego ubezpieczyciela.

Jak uzyskać sumę potrzebną na koszty leczenia?

1. Zebrać dowody wskazujące na konieczność leczenia (np. operacji). Liczy się więc przede wszystkim opinia lekarza.
2. Obliczyć i udokumentować spodziewane wydatki, na które składają się przykładowo: koszty samego zabiegu, dojazdów, pobytu w szpitalu, koszty leków, środków opatrunkowych, zabiegów rehabilitacyjnych, itd. itp.
3. Ustalić zobowiązanego do naprawienia szkody – w typowym przypadku będzie to firm ubezpieczeniowa, w której był ubezpieczony samochód sprawcy wypadku.
4. Wysłać pisemne wezwanie do zapłaty.

W razie odmowy zapłaty jedynym skutecznym rozwiązaniem jest skierowanie sprawy na drogę sądową.

Dużym ułatwieniem dla poszkodowanego są przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu zabezpieczającym. Na ich podstawie sąd może nakazać pozwanemu zapłacić potrzebną sumę jeszcze przed wydaniem wyroku w sprawie, po przeprowadzeniu pierwszej rozprawy. Wystarczy przekonać sąd, że żądanie zapłaty jest zasadne tj. „wykazać prawdopodobieństwo istnienia roszczenia” (art. 753 i nast. KPC).

Zgłoś swoją sprawę:
[contact-form-7]

Zadośćuczynienie także w sprawach sprzed 2008 r.

W uchwale z dnia 27 października 2010 r. (III CSP 76/10) Sąd Najwyższy stwierdził, że w sprawach dotyczących zdarzeń, które miały miejsce przed 3 sierpnia 2008 r., najbliżsi zmarłego mogą dochodzić zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, która powstała na skutek śmierci osoby bliskiej. Podstawą prawną roszczeń jest art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § 1 k.c. Podobnie stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 lipca 2011 r. (III CZP 32/11), która również dotyczyła roszczeń członków rodziny osoby zmarłej w wypadku.
Pogląd Sądu Najwyższego opiera się na przekonaniu, że śmierć bliskiego członka rodziny powoduje naruszenie dóbr osobistych osób pozostałych przy życiu. Chodzi o te osoby, które były związane emocjonalnie ze zmarłym. Ich krzywda polega na zerwaniu więzi rodzinnych co powoduje ból i cierpienia psychiczne. Negatywne przeżycia i emocje wywołane odejściem bliskiego członka rodziny zasługują zaś na rekompensatę w formie zadośćuczynienia pieniężnego.

W jaki sposób starać się o zadośćuczynienie?

Formułując wniosek do zakładu ubezpieczeń należy określić, że podstawą żądania zapłaty naruszenie dóbr osobistych a roszczenie dotyczy zadośćuczynienia. W przypadku roszczeń o zadośćuczynienie za krzywdę nie wystarczy powołać się na więzy pokrewieństwa. Obowiązkiem osoby poszkodowanej jest wykazanie, że ze zmarłym łączyły ją silne więzy uczuciowe. W uzasadnieniu wniosku powinny znaleźć się fakty, które mają wpływ na rozmiar krzywdy.

Zgłoś swoją sprawę:
[contact-form-7]

Szkodę trzeba zgłosić jak najszybciej

Zakład ubezpieczeń powinien zapłacić odszkodowanie w terminie wynikającym z przepisów prawa. Z reguły nie później niż 30 dni licząc od dnia złożenia przez poszkodowanego zawiadomienia o szkodzie, o czym mówi art. 14 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych (…). Samo zgłoszenie szkody zobowiązuje ubezpieczyciela do podjęcia działań w celu wyjaśnienia okoliczności sprawy i ustalenia wysokości należnych poszkodowanemu świadczeń.

Im prędzej zostanie złożone zawiadomienie o szkodzie, tym prędziej poszkodowany otrzyma odszkodowanie lub środki potrzebne na koszty leczenia.

Zgłoś swoją sprawę:
[contact-form-7]

Okoliczności sprawy

Rozpoznawana przez Sąd Najwyższy sprawa dotyczyła kobiety skazanej za przestępstwo spowodowania wypadku komunikacyjnego (art. 177 kk), której wymierzono karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem. Oskarżona została ponadto zobowiązana do zapłacenia na rzecz pokrzywdzonego 35.000 zł, tytułem częściowego naprawienia szkody. Po zapłaceniu odszkodowania pokrzywdzonemu, sprawczyni wypadku wystąpiła do sądu z pozwem przeciwko zakładowi ubezpieczeń żądając zwrotu sumy zapłaconej poszkodowanemu. Jako podstawę roszczenia wskazała umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (OC).

Ocena prawna

Sąd Rejonowy orzekający jako sąd pierwszej instancji oddalił powództwo powołując się na wcześniejsze stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 21 grudnia 2006 r. (III CZP 129/06) oraz w postanowieniu z dnia 6 marca 2008 r. (III KK 345/07). Za oddaleniem powództwa przemawia zdaniem Sądu Rejonowego fakt, że obowiązek zapłaty odszkodowania do rąk pokrzywdzonego pełni funkcję kary. Umowa ubezpieczenia nie może zatem chronić sprawcy wypadku przed obowiązkiem zapłaty, bo mogłoby to prowadzić do „naruszenia spójności wyroku karnego.”

We wspomnianej wyżej uchwale z dnia 13 lipca 2011 r. Sąd Najwyższy inaczej zinterpretował przepisy:

„Sprawca wypadku komunikacyjnego, wobec którego zastosowano środek karny polegający na obowiązku naprawienia szkody (art. 46 § 1 w związku z art. 39 pkt 5 k.k.), może domagać się od ubezpieczyciela – na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów – zwrotu świadczenia zapłaconego na rzecz pokrzywdzonego.”

W uzasadnieniu uchwały z dnia 13 lipca 2011 r. Sąd Najwyższy powołał się na generalną zasadę, zgodnie z którą zakład ubezpieczeń zobowiązany jest do zapłacenia określonego w umowie ubezpieczenia odszkodowania. Z ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych przysługuje odszkodowanie, jeżeli posiadacz lub kierujący pojazdem mechanicznym są obowiązani do odszkodowania za wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu szkodę, której następstwem jest śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia bądź też utrata, zniszczenie lub uszkodzenie mienia. Z żadnego z przepisów prawa nie wynika wykluczenie odpowiedzialności ubezpieczyciela w wypadku, w którym obowiązek naprawienia szkody orzeczony został jako środek karny (obowiązek naprawienia szkody lub nawiązka).

Sąd Najwyższy zwrócił także uwagę na fakt, że jeżeli środek taki został orzeczony, powinnością skazanego jest jego wykonanie. Zatem nie może on żądać, aby inny podmiot za niego to uczynił. W szczególności skazany za spowodowanie wypadku nie może występować z roszczeniem o odszkodowanie w tym zakresie, jeżeli wcześniej nie zapłacił pokrzywdzonemu wymaganej sumy.

Co to oznacza w praktyce?

Osoby skazane za spowodowanie wypadku mogą zwracać się do swoich ubezpieczycieli z roszczeniem o zwrot sum zapłaconych pokrzywdzonym na mocy wyroku sadu wydanego w sprawie karnej. Powołana wyżej uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r. zmienia dotychczas przyjmowany przez Sąd Najwyższy sposób interpretacji przepisów, dlatego trudno w tej chwili przewidzieć czy wersja korzystna dla sprawców zostanie uznana za powszechnie obowiazującą.

Mimo zastosowanej terapii i długotrwałej rehabilitacji, trwałym następstwem wypadku jest znaczne ograniczenie możliwości poruszania się. Uszczerbek na zdrowiu został oceniony na 74%. Poszkodowany prawdopodobnie nigdy nie odzyska pełnej sprawności, nie będzie mógł pracować w swoim zawodzie, nie można wykluczyć ujawnienia się dalszych negatywnych następstw wypadku.

Sąd Okręgowy zasądził dla poszkodowanego 450.000 złotych tytułem zadośćuczynienia, na podstawie art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego. Pozwany zaskarżył wyrok do Sądu Apelacyjnego, który obniżył zadośćuczynienie do kwoty 200.000 zł. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, kwota 450.000 zł była wygórowana, ponieważ nie odpowiadała poziomowi życia poszkodowanego przed wypadkiem.

Z taką interpretacją art. 445 § 1 KC nie zgodził się Sąd Najwyższy. Jego zdaniem zadośćuczynienie powinno być odpowiednio duże – stosownie do rozmiaru krzywdy i okoliczności wypadku powodującego szkodę; musi ono przedstawiać realną wartość, adekwatną do warunków gospodarki rynkowej. Przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia należy kierować się kryterium przeciętnego poziomu życia społeczeństwa. Gdyby bowiem przyjąć, jak to zrobił Sąd Apelacyjny, że wysokość zadośćuczynienia ma zależeć od poziomu życia poszkodowanego, mogłoby dojść do naruszenia konstytucyjnej zasady równości wobec prawa i powszechnego poczucia sprawiedliwości.

Podstawą prawną roszczenia regresowego o zwrot odszkodowania jest art. 43 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124, poz. 1152 z póź. zm.), który stanowi:

Zakładowi ubezpieczeń przysługuje prawo dochodzenia od kierującego pojazdem mechanicznym zwrotu wypłaconego z tytułu ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych odszkodowania, jeżeli kierujący:

1) wyrządził szkodę umyślnie lub w stanie po użyciu alkoholu albo pod wpływem środków odurzających, substancji psychotropowych lub środków zastępczych w rozumieniu przepisów o przeciwdziałaniu narkomanii;

2) wszedł w posiadanie pojazdu wskutek popełnienia przestępstwa;

3) nie posiadał wymaganych uprawnień do kierowania pojazdem mechanicznym, z wyjątkiem przypadków, gdy chodziło o ratowanie życia ludzkiego lub mienia albo o pościg za osobą podjęty bezpośrednio po popełnieniu przez nią przestępstwa;

4) zbiegł z miejsca zdarzenia.

Jak wynika z przytoczonego wyżej przepisu, w określonych przypadkach ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej (OC)  ma na celu wyłącznie zagwarantowanie pokrzywdzonemu naprawienia szkody. Sam sprawca wypadku nie jest zwolniony z odpowiedzialności finansowej i musi się liczyć z koniecznością wyrównania szkody w pełnej wysokości.

1. zatrzymać pojazd, nie powodując przy tym zagrożenia bezpieczeństwa ruchu drogowego;
2. przedsięwziąć odpowiednie środki w celu zapewnienia bezpieczeństwa ruchu w miejscu wypadku; Jednym z takich środków jest odpowiednie oznaczenie miejsca wypadku, tak aby zapewnić pozostałym pojazdom możliwość wczesnego zauważenia i oceny sytuacji na drodze.
3. o ile to możliwe, niezwłocznie usunąć pojazd z miejsca wypadku, aby nie powodował zagrożenia lub tamowania ruchu, chyba że w wyniku wypadku pojawiły się osoby zabite lub ranne; Pozostawienie pojazdu w miejscu, w jakim znalazł się na skutek zderzenia, jest ważne dla prawidłowego sporządzenia dokumentacji wypadku i ustalenia sprawcy.
4. osoby uczestniczące w wypadku powinny podać swoje dane personalne, dane personalne właściciela lub posiadacza pojazdu oraz dane dotyczące zakładu ubezpieczeń, z którym zawarta jest umowa obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej – prawo do otrzymania danych osobowych przysługuje każdemu uczestnikowi.

Jeżeli w wypadku jest zabity lub ranny, kierujący jest ponadto zobowiązany:
5. udzielić niezbędnej pomocy ofiarom wypadku oraz wezwać pogotowie ratunkowe i Policję; obowiązek udzielenia pomocy dotyczy wszystkich osób, nie tylko uczestników wypadku. Nieudzielenie pomocy jest zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności (art. 162 kk).
6. nie podejmować czynności, które mogłyby utrudnić ustalenie przebiegu wypadku, czyli przede wszystkim nie należy przestawiać pojazdów uczestniczących w wypadku; reguła ta pozostaje w związku z wyżej opisaną regułą nr 3.
7. pozostać na miejscu wypadku, do momentu przybycia Policji. Obowiązek pozostania sprawcy wypadku na miejscu zdarzenia służyć ma przede wszystkim ułatwieniu wszechstronnego wyjaśnienia przebiegu wypadku. Nieprzestrzeganie wymienionej reguły może być potraktowane jako ucieczka z miejsca wypadku i narazić sprawcę na surowszą odpowiedzialność przewidzianą w art. 178 kk. oraz obowiązek zapłaty odszkodowania na rzecz ubezpieczyciela (regres).